بیرجند- گسترش کانونهای فرسایش بادی، تداوم خشکسالی و کاهش پوشش گیاهی، خراسان جنوبی را بیش از گذشته درگیر گردوغبار کرده و زنگ خطر تشدید پیامدهای تغییر اقلیم را به صدا درآورده است.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها: روزهای غبارآلود برای مردم خراسان جنوبی دیگر پدیدهای محدود به یک فصل خاص نیست؛ آسمان خاکستری، کاهش دید افقی و افت کیفیت هوا طی سالهای اخیر به بخشی از واقعیت زندگی در این استان تبدیل شده است.
خشکسالیهای طولانی، کاهش بارندگی، افزایش دما، تغییر الگوی بارش، گسترش عرصههای بیابانی و فعال شدن کانونهای فرسایش بادی، زنجیرهای از عوامل را شکل دادهاند که نتیجه آن افزایش زمینه تولید و انتقال گردوغبار در بخشهای مختلف خراسان جنوبی است.
اگرچه بارشهای زمستانه و بهاره امسال موجب شده تعداد روزهای ناسالم هوا نسبت به مدت مشابه سال گذشته کاهش پیدا کند، اما آمار موجود نشان میدهد مسئله گردوغبار همچنان یکی از چالشهای جدی زیستمحیطی استان است؛ چالشی که ابعاد آن تنها به کیفیت هوا محدود نمیشود و میتواند سلامت مردم، کشاورزی، دامداری، حملونقل و فعالیتهای اقتصادی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
بر اساس اعلام علی خانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، از ابتدای سال جاری تاکنون ۲۷ روز با شرایط هوای ناسالم در ایستگاههای پایش کیفیت هوای استان ثبت شده است؛ این در حالی است که در مدت مشابه سال گذشته ۶۲ روز ناسالم به ثبت رسیده بود.
کاهش ۳۵ روزه تعداد روزهای ناسالم، در نگاه نخست خبر امیدوارکنندهای است، اما نمیتوان این آمار را به معنای کاهش پایدار گردوغبار در استان دانست؛ چراکه بخش قابل توجهی از منشأ این پدیده همچنان پابرجاست و شرایط اقلیمی و طبیعی منطقه نیز زمینه بازگشت روزهای غبارآلود را فراهم میکند.
فقط هفت ایستگاه برای استانی پهناور
یکی از چالشهای خراسان جنوبی در مواجهه با آلودگی هوا، محدودیت شبکه پایش است. این استان تنها هفت ایستگاه سنجش کیفیت هوا دارد که از این تعداد پنج ایستگاه فعال است. دو ایستگاه نیز در مرکز استان مستقر هستند و کیفیت هوا و آلایندههای جوی را پایش میکنند.
محدود بودن تعداد ایستگاهها در استانی با وسعت بالا و پراکندگی زیاد شهرها و روستاها، اهمیت توسعه شبکه پایش را دوچندان میکند؛ بهویژه اینکه بخش زیادی از خراسان جنوبی در معرض فرسایش بادی و گردوغبار قرار دارد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، وزش باد و خیزش گردوغبار را از عوامل مهم تأثیرگذار بر کیفیت هوای استان دانسته و بر ضرورت استمرار فعالیت ایستگاهها و توسعه شبکه پایش تأکید کرده است.
دادههای ثبتشده در ایستگاههای سنجش، علاوه بر آنکه برای بررسی وضعیت کیفیت هوا مورد استفاده قرار میگیرد، در زمان افزایش غلظت ذرات معلق میتواند مبنای اطلاعرسانی به مردم و اتخاذ تصمیمهای لازم برای کاهش آثار ناشی از آلودگی هوا باشد.
با این حال، زمانی که کانونهای غبارخیز در پهنهای چند میلیون هکتاری پراکنده هستند، هفت ایستگاه سنجش نمیتواند تصویر کاملی از وضعیت تمام نقاط استان ارائه دهد و توسعه زیرساختهای پایش همچنان یکی از نیازهای جدی خراسان جنوبی محسوب میشود.
خراسان جنوبی در صدر استانهای غبارخیز
نگرانی درباره گردوغبار در خراسان جنوبی تنها به آمارهای استانی محدود نیست و آمارهای ملی نیز جایگاه این استان را در نقشه غبارخیزی کشور برجسته کرده است.
علی محمد طهماسبی بیرگانی، دبیر ستاد ملی مقابله با پدیده گردوغبار، در سال ۱۴۰۲ اعلام کرده بود که شش استان خراسان جنوبی، کرمان، سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی، خوزستان و هرمزگان در مجموع ۸۵ درصد غبارخیزی کشور را به خود اختصاص دادهاند.
در این میان، خراسان جنوبی با حدود ۶ میلیون هکتار عرصه غبارخیز در صدر این فهرست قرار گرفته است؛ آماری که نشان میدهد مسئله گردوغبار در استان، صرفاً ناشی از چند کانون محدود و محلی نیست، بلکه با یک مسئله گسترده سرزمینی مواجه هستیم.
بر اساس اعلام ادارهکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، بیش از پنج میلیون هکتار از عرصههای زیستمحیطی استان درگیر پدیده ریزگردهاست و ۳۵ کانون گردوغبار در شهرستانهای مختلف شناسایی شده است.
زیرکوه بیشترین تعداد کانونهای غبارخیزی را در استان دارد و شهرستانهای درمیان، سربیشه، نهبندان، بشرویه، طبس، قائنات، سرایان و فردوس نیز با این پدیده مواجه هستند.
پراکندگی این کانونها نشان میدهد گردوغبار یک مسئله محدود به مرکز یا شرق و غرب استان نیست، بلکه شهرستانهای مختلف خراسان جنوبی را دربرگرفته و در شرایط مساعد جوی میتواند مناطق گستردهای را تحت تأثیر قرار دهد.
بادهای ۱۲۰ روزه؛ پدیدهای که دیگر محدود به یک فصل نیست
یکی از عوامل شناختهشده در شکلگیری گردوغبار در شرق کشور، وزش بادهای موسوم به ۱۲۰ روزه سیستان است؛ بادهایی که به طور سنتی در بخشهایی از شرق ایران، بهویژه در ماههای گرم سال، نقش مهمی در جابهجایی گردوغبار دارند.
اما آنچه در سالهای اخیر نگرانیها را افزایش داده، تغییر در شرایط اقلیمی و تأثیر آن بر شدت و پیامدهای این پدیده است.
خشکسالیهای طولانی موجب شده پوشش گیاهی در بسیاری از عرصهها کاهش پیدا کند و رطوبت خاک نیز به حداقل برسد. در چنین شرایطی، حتی وزش بادهایی با شدت کمتر نیز میتواند ذرات خاک را از سطح زمین جدا کرده و وارد هوا کند.
به این ترتیب، گردوغبار دیگر الزاماً به دوره سنتی بادهای ۱۲۰ روزه محدود نمیشود و در برخی سالها، پیش از آغاز دوره معمول این بادها نیز شهروندان شاهد کاهش کیفیت هوا و افزایش غلظت ذرات معلق هستند.
این تغییر در الگوی زمانی گردوغبار، ضرورت توجه جدیتر به منشأهای داخلی و عوامل تشدیدکننده آن را نشان میدهد؛ زیرا مقابله با پیامدهای گردوغبار بدون توجه به وضعیت پوشش گیاهی و شرایط سرزمین، راهکاری کوتاهمدت خواهد بود.
کانونهای فرسایش بادی بزرگتر شدهاند
در کنار آمار مربوط به کیفیت هوا، دادههای منابع طبیعی نیز از روندی نگرانکننده در عرصههای مستعد فرسایش بادی حکایت دارد.
محمد یوسفی، رئیس اداره امور بیابان ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی، با اشاره به بازنگری کانونهای فرسایش بادی اعلام کرده است که تعداد این کانونها از ۲۸ کانون در سال ۱۳۹۵ به ۳۲ کانون در سال ۱۳۹۹ افزایش یافته است.
مساحت این کانونها نیز طی همین دوره از حدود یک میلیون و ۳۸۶ هزار هکتار به بیش از دو میلیون و ۱۱۲ هزار هکتار رسیده است.
افزایش تعداد کانونها در کنار رشد مساحت آنها، تنها یک تغییر آماری نیست؛ بلکه بیانگر آن است که پهنههای مستعد تولید گردوغبار در استان گستردهتر شدهاند.
از سوی دیگر، میزان عرصههای تحت تأثیر فرسایش بادی در خراسان جنوبی نیز افزایش یافته و از حدود سه میلیون و ۱۲۱ هزار هکتار در سال ۱۳۹۵ به بیش از چهار میلیون و ۱۶۸ هزار هکتار رسیده است.
وقتی این اعداد در کنار آمار حدود ۶ میلیون هکتار عرصه غبارخیز استان قرار میگیرد، تصویر روشنتری از ابعاد مسئله به دست میآید؛ خراسان جنوبی با پهنهای گسترده از سرزمینهای خشک و نیمهخشک مواجه است که کوچکترین تغییر در شرایط اقلیمی و پوشش گیاهی میتواند آنها را مستعد فرسایش بیشتر کند.
بیابان به محدوده شهرها نزدیک شده است
شاید نگرانکنندهترین بخش ماجرا، تنها افزایش وسعت کانونهای فرسایش بادی نباشد، بلکه نزدیک شدن عرصههای بیابانی به مناطق مسکونی است.
بر اساس اظهارات مسئولان منابع طبیعی، مناطقی از جمله بشرویه، سهقلعه، حاجیآباد زیرکوه، آفریز و چاهک موسویه قائنات، طبس، نهبندان، چاهداشی و سهلآباد بیش از گذشته تحت تأثیر توسعه عرصههای بیابانی قرار گرفتهاند.
نزدیک شدن عرصههای بیابانی به سکونتگاهها به این معناست که آثار فرسایش بادی دیگر تنها در مناطق دور از زندگی مردم مشاهده نمیشود. گردوغبار میتواند به شهرها و روستاها برسد، کیفیت زندگی را کاهش دهد و در روزهای بحرانی، فعالیتهای روزمره مردم را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
افزون بر سلامت عمومی، استمرار گردوغبار میتواند برای بخش کشاورزی نیز هزینهزا باشد. نشستن ذرات گردوغبار بر مزارع و باغها، آسیب به پوشش گیاهی، کاهش کیفیت مراتع و افزایش فشار بر منابع آب از جمله پیامدهایی است که در کنار کاهش دید افقی و اختلال در تردد وسایل نقلیه باید مورد توجه قرار گیرد.
برای استانی که بخش قابل توجهی از اقتصاد آن به کشاورزی، دامداری و فعالیتهای وابسته به منابع طبیعی متکی است، گسترش بیابانزایی تنها یک مسئله محیطزیستی نیست و میتواند به یک موضوع اقتصادی و اجتماعی نیز تبدیل شود.
خشکسالی؛ حلقه اصلی زنجیره بیابانزایی
کارشناسان منابع طبیعی، خشکسالیهای طولانی را یکی از مهمترین عوامل تشدید بیابانزایی در خراسان جنوبی میدانند.
کاهش بارندگی و تداوم دورههای خشکسالی موجب شده بخشهایی از مراتع که در گذشته قابلیت استفاده برای دامداری داشتند، به تدریج توان تولیدی خود را از دست بدهند.
کاهش پوشش گیاهی به معنای کاهش توان طبیعی خاک برای مقاومت در برابر فرسایش بادی است. در شرایطی که رطوبت خاک نیز کاهش یافته، باد میتواند ذرات خاک را به راحتی جابهجا کند و زمینه شکلگیری یا فعال شدن کانونهای گردوغبار را فراهم آورد.
تغییر اقلیم نیز این روند را پیچیدهتر کرده است. افزایش دما، کاهش رطوبت، تغییر الگوی بارش و طولانی شدن دورههای خشک میتواند فرصت بازسازی طبیعی پوشش گیاهی را کاهش دهد.
در چنین شرایطی، حتی اگر یک یا چند سال بارندگی مناسبتر ثبت شود، نمیتوان انتظار داشت آثار چندین سال خشکسالی و تخریب پوشش گیاهی به سرعت برطرف شود.
اعتبار؛ حلقه مفقوده مقابله با بیابانزایی
گسترش کانونهای فرسایش بادی در چنین وسعتی، نیازمند برنامهای مستمر و منابع مالی پایدار است.
مهدی کرباسچی، سرپرست ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی، تأکید کرده است که مقابله با بیابانزایی در این استان به اعتبارات ویژه نیاز دارد.
به گفته وی، وجود کانونهای متعدد بحران فرسایش بادی در هر ۱۲ شهرستان استان، ضرورت اجرای طرحهای گسترده بیابانزدایی را افزایش داده است.
قرق و حفاظت از کانونهای غبارخیز، آبیاری سنواتی و ایجاد هلالیهای آبگیر از جمله اقداماتی است که برای کنترل فرسایش، افزایش نفوذ آب و کمک به احیای پوشش گیاهی اجرا میشود.
اما گستردگی عرصههای درگیر موجب شده اجرای این اقدامات به منابع مالی قابل توجه و استمرار اعتبارات نیاز داشته باشد. اقدامات مقطعی در برابر پدیدهای که طی سالها شکل گرفته، نمیتواند به تنهایی پاسخگوی ابعاد مسئله باشد.
از سوی دیگر، موفقیت طرحهای بیابانزدایی تنها به اجرای پروژه در عرصههای طبیعی وابسته نیست؛ حفاظت از پوشش گیاهی موجود و جلوگیری از تخریب بیشتر نیز باید همزمان دنبال شود.
مردم در خط مقدم حفاظت از عرصههای طبیعی
در کنار اقدامات دولتی و اعتبارات مورد نیاز برای اجرای طرحهای بیابانزدایی، مشارکت مردم نیز نقش تعیینکنندهای در کنترل روند تخریب عرصهها دارد.
روستاییان، دامداران و کشاورزان بیشترین ارتباط را با مراتع و عرصههای طبیعی دارند و نحوه استفاده از این منابع میتواند در حفظ یا تخریب پوشش گیاهی مؤثر باشد.
منابع طبیعی نسبت به برداشت بوتههای مرتعی برای تأمین سوخت در برخی مناطق نیز هشدار داده است؛ اقدامی که با از بین بردن پوشش گیاهی، توان طبیعی زمین برای مقابله با فرسایش بادی را کاهش میدهد.
مدیریت چرای دام، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی، رعایت ضوابط بهرهبرداری از مراتع و مشارکت جوامع محلی در طرحهای حفاظت و احیای عرصهها میتواند بخشی از فشار واردشده بر منابع طبیعی را کاهش دهد.
تجربه نشان داده است که حفاظت از عرصههای طبیعی زمانی پایدارتر خواهد بود که مردم محلی نیز خود را در این فرایند سهیم بدانند؛ چراکه بخش قابل توجهی از عرصههای بیابانی و مرتعی استان در مجاورت سکونتگاهها و مناطق مورد استفاده جوامع محلی قرار دارد.
یک کاهش آماری، اما مسئله پابرجاست
اکنون اگرچه آمار روزهای ناسالم هوا در خراسان جنوبی نسبت به سال گذشته کاهش یافته و از ۶۲ روز به ۲۷ روز رسیده است، اما نمیتوان این کاهش را به معنای پایان مسئله گردوغبار دانست.
بارندگیهای مناسبتر امسال، بدون تردید در بهبود موقت شرایط هوا و افزایش رطوبت سطحی خاک مؤثر بوده است؛ اما ریشههای شکلگیری گردوغبار همچنان در بخشهایی از استان وجود دارد.
وجود دهها کانون غبارخیز، میلیونها هکتار عرصه مستعد یا تحت تأثیر فرسایش بادی، کاهش پوشش گیاهی، تداوم خشکسالی، توسعه عرصههای بیابانی و محدود بودن شبکه پایش کیفیت هوا، مجموعهای از نشانههایی است که ضرورت برنامهریزی بلندمدت را یادآوری میکند.
خراسان جنوبی برای مدیریت این وضعیت به مجموعهای همزمان از اقدامات نیاز دارد؛ از توسعه شبکه پایش کیفیت هوا و شناسایی دقیقتر منشأهای گردوغبار گرفته تا تأمین اعتبارات پایدار برای بیابانزدایی، حفاظت از پوشش گیاهی، مدیریت مراتع و مشارکت دادن جوامع محلی.
در کنار این اقدامات، توجه به آثار تغییر اقلیم نیز باید بخشی از برنامههای مدیریت سرزمین باشد؛ زیرا اگر روند افزایش دما، کاهش رطوبت خاک و تغییر الگوی بارش ادامه پیدا کند، فشار بر عرصههای طبیعی استان افزایش خواهد یافت.
خراسان جنوبی سالهاست با خشکسالی دستوپنجه نرم میکند، اما مسئله امروز تنها کمبود بارش نیست؛ مسئله، تغییر شرایط سرزمین و افزایش آسیبپذیری آن در برابر فرسایش بادی است.
کاهش موقت تعداد روزهای ناسالم میتواند فرصتی برای نفس کشیدن باشد، اما نباید باعث شود روندهای بلندمدت از نگاهها دور بماند.
اگر کانونهای فرسایش بادی گسترش پیدا کنند، پوشش گیاهی همچنان کاهش یابد و عرصههای بیابانی به مناطق مسکونی نزدیکتر شوند، گردوغبار در سالهای آینده میتواند سهم بیشتری از زندگی مردم خراسان جنوبی را به خود اختصاص دهد.
زنگ خطر اکنون در آسمان خاکستری روزهای غبارآلود شنیده میشود؛ اما پاسخ به آن باید پیش از آنکه بیابان به دروازه شهرها برسد، در حفاظت از خاک، پوشش گیاهی و منابع طبیعی استان داده شود.
کد مطلب 6948016
-
بیابانزایی و گرد و غبار تهدیدی برای خراسان جنوبی
-
بحرانی خزنده در انتظار مراتع/ توفان بیابانزایی در راه است
-
گسترش بیابان خراسان جنوبی را تهدید می کند/ خشکسالی متهم ردیف اول
-
شکایت باشگاه پرسپولیس از بازیکن استقلال رد شد
-
۳ نیروی امنیتی سوری در درعا کشته شدند؛ مقررات منع آمدوشد برقرار شد
-
معرفی برگزیدگان؛ از پیوند عاشورا با زیستبوم تا روایتهای ماندگار
-
دستور وزیر ورزش برای اختصاص خوابگاه به فدراسیون جودو
-
مراسم دومین روز گرامیداشت شهید مولوی گرگیج در زاهدان برگزار میشود
-
سردار اصانلو: حضور آمریکا مانع اصلی صلح و ثبات در منطقه است
-
ثبت نام ۱۶ هزار دانشآموز مازندران هنوز تکمیل نشده است
-
بازدید وزیر جهاد کشاورزی از واحد فرآوری کشمش و خرما در بناب
-
جلسه بررسی مسائل و چالشهای اصناف شهرستان بناب برگزار شد
-
ایران چهارمین تولیدکننده سیب جهان؛ پیشبینی صادرات یک میلیون تن
-
ادعای ترامپ: در مراحل پایانی جنگ با ایران هستیم
-
استقلال آبروی ایران است؛ به همه بگویید «غول آسیا» از خواب بیدار شد
-
ایران – کرهجنوبی؛ جدالی برای فینال و دفاع از حیثیت بسکتبال غرب آسیا
-
موسوی: محدودیت برق به تولیدکنندگان بخش کشاورزی آسیب میزند
-
اعلام حمایت آمریکا از مزدوران یمنی وابسته به عربستان
-
بلاگر هتاک به مردم شمال توسط پلیس آستارا دستگیر شد
-
سقف سهمیه آرد نانواییهای آزادپز ۳۰۰ کیسه در ماه تعیین شد
-
خوشنویسی از میراث ارزشمند فرهنگ ایران اسلامی است
-
تصمیمهای امروز بر توازن راهبردی آینده منطقه تأثیرگذار خواهد بود
-
قادری: انفجار منزل مسکونی در کرمانشاه یک مصدوم برجا گذاشت
-
روزنامههای اقتصادی پنجشنبه ۲۶ شهریور ۱۴۰۵
-
روزنامههای ورزشی پنجشنبه ۲۶ شهریور ۱۴۰۵
-
روزنامههای صبح پنجشنبه ۲۶ شهریور ۱۴۰۵
-
روزنامههای ورزشی چهارشنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی چهارشنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۵
- دوربین مداربسته
- مبلمان اداری
- جراح بینی تهران
- بلکا
- جراح بینی در تهران
- لوازم تحریر
- خرید طلای آب شده
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مداحی اربعین
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- فروش مواد شیمیایی
- قیمت ایمپلنت
- قطعات لباسشویی
- آموزشگاه تیزهوشان
- بلیط هواپیما
- نمایندگی بوش در تهران
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو
- تهران تایمز
- روزنامه آگاه